09215815315 info@fanoo3.com

طرز كار بادگير

دانستنی های معماری

طرز كار بادگير

ارسال شده توسط رسول صالحی پور

بادگيرها

 

badger22

 

1_مقدمه

حركت هوا را به دليل اختلاف فشار جو باد گويند. باد روي زمين عامل مهمي در تبادل دما، رطوبت و انتقال ذرات معلق است. اين امر در ايجاد شرايط آسايش انسان يا اخلال در آن نقش مهمي دارد. جا به جايي هوا در بالا بردن سطح كارآيي ذهني و فيزيكي افراد و كاهش ميزان ابتلا به بيماري‌ها بسيار موثر است.  همچنين مي‌تواند عاملي در كاهش مصرف سوخت‌هاي فسيلي باشد. اهميت باد در طرح و ساخت محيط مسكوني از ديرباز مورد توجه بوده است. ارسطو چهار قرن قبل از ميلاد و ويترويرس معمار روسي يك قرن قبل از ميلاد از روش استفاده باد در معماري و شهرسازي صحبت مي‌كند.

استفاده از بادگير از سنوات بسيار قديم در ايران متداول بوده است.بادگير ها با اشكال مختلف در شهر هاي مركزي و جنوب ايران ساخته شده كه هر كدام بر حسب ارتفاع و جهت باد مطلوب طراحي و اجرا شده اند. تا قبل از اختراع كولر برقي و گسترش آن در شهر هاي مختلف، از بادگير در ابنيه مختلف مسكوني، مذهبي و خدماتي استفاده مي شده است و هنوز هم مي توان باقيمانده اين بادگير ها را در اقليم گرم و مرطوب جنوب در شهر هايي مانند بندر عباس، بندر لنگه، قشم، بوشهر و اقليم گرم خشك نواحي مركزي مانند كرمان، نايين، يزد، طبس، كاشان، سمنان، اصفهان و حتي نواحي جنوب شهر تهران مشاهده نمود.

2_طرز كار بادگير

badger (19)

badger (1)

شكل 1: طرز كار بادگير

عملكرد بادگير بدين صورت است كه باد مطلوب را گرفته و آن را به داخل اطاق هاي اصلي ساختمان، آب انبار و يا سرداب هدايت مي كند. در بعضي از مساجد حاشيه كوير مانند مسجد قديمي اردكان و مسجد جامع فيروز آباد در استان يزد، دريچه بادگير درست در بالاي محراب قرار دارد. به اين ترتيب، باد مطلوب وارد بخش هاي مختلف ساختمان مي گردد و باعث تهويه و خنكي آن مي شود.

شهر تاريخي يزد به شهر بادگير ها معروف است و به تحقيق، نسبت به ساير شهر هاي مركزي ايران داراي بيشترين تعداد بادگير است. در اين شهر، مرتفع ترين بادگير جهان يعني بادگير باغ دولت آباد وجود دارد (1) كه داراي حدود 34 متر ارتفاع است. ارتفاع دهانه فوقاني بادگير 11 متر مي باشد. اين بادگير هشت طرفه، باد را از هر سمتي كه بوزد به درون ساختمان هدايت مي كند.

badger20

شكل 2: بادگير باغ دولت آباد در شهر يزد كه با حدود 34 متر ارتفاع، بلند ترين بادگير جهان مي باشد

 

در اينجا لازم به توضيح است كه بعضي از بادگير ها، فقط از طريق جابجايي هوا ، داخل بنا را خنك مي سازند و بعضي ديگر، هم از طريق جابجايي هوا و هم از طريق تبخير اين عمل را انجام مي دهند سيستم برودتي بادگير باغ دولت آباد از طريق روش دوم است؛ بدين صورت كه جريان هوا پس از ورود به داخل ساختمان از روي يك حوض سنگي كوچك و فواره رد مي شود و سپس از آنجا به ساير اطاق ها هدايت مي گردد (شكل 3) اطاق زير بادگير كه حوض و فواره در آن قرار دارد به صورت هشتي (هشت ضلعي).است و درهاي متعددي در ان وجود دارد. در هر زمان كه نياز به خنك نمودن اطاق خاصي باشد، در بين آن اطاق و اطاق هشتي زير بادگير را باز مي نمايند.

badger (16)
شكل 3: مقطع بادگير، تالار و ايوان باغ دولت آباد در يزد؛ به شبكه جريان آب از مخزن به زير بادگير، كف تالار، كف ايوان و نهايتاً محوطه باغ توجه كنيد

badger (18)
شكل 4: دو بادگير چهار طرفه آب انبار مجاور مسجد جامع در شهر نايين

جهت تقويت عملكرد خنك سازي بادگير و استفاده از برودت تبخيري  ، از روش هاي ديگري نيز استفاده مي شده است. به عنوان مثال، در شهر بم بادگيري وجود دارد كه از ساختمان، حدود 50 متر فاصله دارد و با يك كانال زيرزميني به آن مرتبط است. در بالاي اين كانال، يك باغچه قرار دارد. بعد از آبياري باغچه، رطوبت آن به ديوار هاي كانال ارتباطي نفوذ مي كند و نسيم بادي كه از بادگير به سمت ساختمان جريان دارد را خنك تر مي نمايد. در بعضي از موارد نيز در روي دهانه بادگير، حصير، سوفال و يا بوته هاي خار قرار مي دادند و روي آن آب مي پاشيدند و بدين طريق رطوبت و برودت هاي هواي ورودي را افزايش مي دادند. تا پيش از پيدايش يخچال برقي، در بسياري از خانه ها، مواد غذايي را در محوطه زير بادگير نگاه مي داشتند تا خنك بماند و دير تر فاسد شود.

بادگير و هواكش روي گنبد و يا بام، جزء جدايي ناپذير آب انبار هاي نواحي مركزي ايران است. محيط مرطوب آب انبار با استفاده از جريان هوا باعث برودت و خنكي آب ذخيره شده مي شود. 

badger (17)
شكل 5: در اقليم گرم و مرطوب جزيره قشم، بادگير ها حجيم و چهار طرفه مي باشند

بايد توجه داشت كه در مناطق گرم و خشك مركزي ايران، به دليل خشكي هوا، آب سريعتر تبخير مي شود و علاوه بر ايجاد برودت در محيط، باعث افزايش رطوبت نسبي هوا نيز مي گردد. در نتيجه هم گرما و هم خشكي بيش از حد هوا را كاهش مي دهد و محيطي مطبوع براي ساكنين ساختمان ايجاد مي نمايد. ولي استفاده از اين روش در بادگير هاي جنوب كشور كه داراي اقليمي گرم و مرطوب است، ممكن نمي باشد. زيرا اولاً به دليل بالا بودن ميزان رطوبت نسبي و اشباع نسبي هوا از بخار، تبخير آب به سهولت صورت نمي گيرد و در ثاني اضافه نمودن هواي نم دار به محيطي كه هواي آن بيش از حد آسايش انسان مرطوب است، شرايط زيستي را مشكل تر مي نمايد. بدين جهت بادگير هاي جنوب، فقط از طريق جابجايي هواي داخل ساختمان، باعث كاهش دماي فضاي آن مي شوند.

badger (2)

شكل 6: بادگير هاي يك طرفه شهر ميبد در استان يزد كه رو به نسيم مطلوب و پشت به باد نامطلوب كويري دارند

 

 

معماري و انواع بادگير

بادگير ها معمولاً يك طرفه، چهار طرفه و يا هشت طرفه مي باشند. در شهر يزد تمامي بادگير ها مرتفع و چهار طرفه يا هشت طرفه هستند. ولي برعكس در شهر ميبد كه در 50 كيلومتري غرب شهر يزد است، بادگير ها كوتاه و يك طرفه هستند. اين امر بدين خاطر است كه در ميبد، باد هاي كويري، توام با گرد و غبار از سمت كوير مي وزد و اهالي مجبورند كه بادگير هاي خود را پشت به اين باد و در جهت باد مطلوب بسازند. ولي در يزد، چون بين دو رشته كوه قرار گرفته، باد هاي كويري كمتر جريان دارد و مي توان بادگير هاي مرتفع چند طرفه احداث نمود.

در شهر هايي كه باد مطلوب نيز داراي قدري گرد و غبار است، مانند گناباد در استان خراسان، معمولاً يك فضاي خاكريز در زير بادگير ايجاد مي كنند. مقطع كانال بادگير را در اين قسمت نسبت به مقطع بالاي آن قدري عريض تر مي گيرند تا سرعت باد كاهش يابد و غبار و خاك در آن ريخته، باد پس از ورود به دهانه بادگير و عبور از محوطه خاكريز، قدري صافتر شده و وارد اطاق مي گردد.

badger (15)

شكل 7: بادگير يك طرفه آب انبار در شهر كويري اردكان در استان يزد

badger (5)

شكل 8: بادگير هاي حجيم چهار طرفه بخشي مهم از سيماي بندر قديمي لافت در جزيره قشم است

بادگير هاي يك طرفه عموماً كوتاه هستند و آنها را نمي توان در محيطي كه داراي گرد و غبار نسبتاً زيادي است، مرتفع بنا نمود. ولي بادگير هاي چهار و هشت طرفه داراي ارتفاع بيشتري هستند. خصوصاً بادگير هاي بسيار بلند را هشت طرفه احداث مي كنند تا در مقابل فشار باد پايداري بيشتري داشته باشد و شكل بدنه بادگير باعث عبور جريان باد با فشار كمتري شود.

در خانه هاي مسكوني چهار فصل كه داراي حياط مركزي هستند، معمولاً بادگير را در قسمت تابستان نشين ساختمان احداث مي كنند و اين بادگير به اطاق اصلي يا تالار و سرداب يا زيرزمين راه دارند.نمونه بارز آن را مي توان در خانه بروجردي ها در كاشان ملاحظه نمود. در اين قسمت از ساختمان، علاوه بر بادگير، هواكش هاي تعبيه شده بر روي گنبد تالار نيز به تهويه محيط داخل كمك مي كند. در اين ساختمان، عملكرد خنك سازي بادگير فقط به صورت جابجايي هوا صورت مي گيرد. البته در مورد سرداب، چون بدنه كانال بادگير در زيرزمين قرار دارد و لذا قدري مرطوب مي باشد، در نتيجه برودت تبخيري نيز به مقدار مختصري در خنك نمودن فضاي سرداب تاثير مي گذارد.

badger (4)

شكل 9: چند نمونه از بادگير هاي حجيم چهار طرفه در بندر تارخي كنگ در ساحل خليج فارس

از خصوصيات ديگر بادگير مي توان از اثر دودكش نام برد. در مواقعي كه باد جريان نداشته باشد، هواي گرم داخل بنا صعود مي كند و از طريق بادگير به خارج بنا منتقل مي شود و بدين صورت كماكان يك جريان هوا در داخل ساختمان برقرار مي گردد هرچند كه شدت آن كمتر از مواقعي است كه باد در محيط خارج جريان داشته باشد.

بهترين نمونه بادگير ها در جنوب كشور را مي توان در بندر لنگه و بندر كنگ (6) ملاحظه نمود. هنوز هم بادگير هاي حجيم چهار طرفه، نمود اصلي اين دو بندر قديمي مي باشند. طرز كار بادگير هاي اين منطقه، مشابه نواحي مركزي ايران است؛ فقط همان گونه كه عنوان شد، عملكرد برودتي اين بادگير ها فقط از طريق جابجايي هوا صورت مي گيرد. مطلب ديگر اينكه نسيم هواي بين خشكي و دريا و به طور كلي باد هاي محلي در اين مناطق از شدت كمتري نسبت به نواحي مركزي ايران برخوردارند و لذا بايد بادگير ها حجيم تر باشند تا بتوانند جريان بيشتري از هوا را به درون اطاق انتقال دهند. در بعضي موارد، مساحت مقطع بادگير به بيش از 8 متر مربع مي رسد و بر روي كل بام اطاق قرار مي گيرد. در بندر لنگه، در نزديكي ساحل، تعداد بادگير ها بيشتر است و حجم آن ها نيز بزرگتر مي باشد؛ ولي هرچه از ساحل دور شويم، تعداد اين بادگير ها و ابعاد آنها كمتر مي شود؛ به نحوي كه در سمت شمالي بندر تعداد اندكي بادگير وجود دارد.

badger (6)

شكل 10: بادگير هاي چهار طرفه يك خانه مسكوني قديمي در شهر ميناب، استان هرمزگان

همان گونه كه در عكس ها و اشكال اين قسمت مشاهده مي شود، اغلب بادگير ها، داراي چوب بست هايي هستند كه دو طرف دهانه بادگير را به هم متصل مي كنند و انتهاي اين چوب بست ها از بدنه بادگير بيرون مي باشد.اين چوب بست ها جهت افزايش استحكام و مقاومت بادگير در مقابل فشار باد است و به صورت كششي كار مي كنند و نمي گذارند كه پره هاي داخلي و بدنه بادگير از يكديگر جدا شوند. علت آنكه انتهاي اين چوب ها را نمي برند اين است كه در زمان تعمير و مرمت بادگير، داربست ها را به اين چوب ها متصل مي كنند و از روي داربست ها، تعميرات لازمه را انجام مي دهند.

badger (14)

شكل 11: سه عدد از پنج بادگير و يكي از دو هواكش يك آب انبار در جزيره كيش در اين عكس مشخص مي باشد

                                                                                                

از جمله مشكلاتي كه در رابطه با بادگير وجود دارد اين است كه با وجود كليه تمهيدات، باز هم مقداري گرد و غبار وارد فضاي داخل بنا مي شود. به علاوه، پرندگان، جانوران موذي و حشرات نيز از طريق مجراي بادگير وارد فضاي داخل مي شوند. همچنين كنترل كامل مقدار جريان هوا و ميزان رطوبت و برودت ميسر نمي باشد. لذا بادگير به تدريج جاي خود را به كولر آبي در نواحي مركزي و كولر گازي در نواحي جنوبي كشور داده است. در ميبد در بعضي از خانه ها، از مجراي بادگير جهت انتقال كانال كولر استفاده مي شود و كولر را در مقابل بادگير و در سمت رو به باد مطلوب قرار مي دهند. بدين نحو عملكرد جديد بادگير تنها به عنوان محافظ كولر در مقابل باد هاي كويري و عبور كانال كولر است.

قطعاً از بادگير به صورت گذشته نمي توان استفاده نمود و تامين برودت و تهويه ساختمان تنها به وسيله بادگير ديگر ميسر نمي باشد. البته با نصب تور سيمي ريز بر روي بادگير، مقداري از مشكلات حل مي شود.

badger (7)

شكل 12: سيستم مكمل بادگير و كولر آبي در ساختمان هاي مسكوني كاركنان راه آهن يزد

قابل ذكر است كه حسن فتحي، معمار نامي مصر در داخل كانال بادگير هايي كه براي ساختمان هايش طراحي نموده، از يك فواره، يك پمپ آب كوچك، چند ورق حلبي سوراخ دار و يك تشت آب استفاده نموده است. در مواقعي كه جريان باد گرم و يا خشك باشد و يا هنگامي كه داراي مقداري گرد و غبار است، پمپ آب را روشن مي كنند و آب فواره بر روي ورق هاي حلبي و نهايتاً به داخل تشت آب مي ريزد و سپس مجدداً اين آب از طريق پمپ به فواره منتقل مي شود و بدين ترتيب نه تنها هوا خنك و مرطوب مي گردد، بلكه مقداري از گرد و غبار آن نيز كاسته مي شود.

كماكان مي توان از بادگير به عنوان مكمل سيستم تهويه و برودت ساختمان استفاده نمود. بادگير مي تواند در مواقعي از سال، شرايط آسايش در داخل بنا را از طريق تهويه طبيعي تامين كند و در زماني كه باد ديگر نتواند پاسخگوي نياز اهالي ساختمان باشد، تنها در آن صورت بايد از تاسيسات مكانيكي بهره گرفت. نمونه هايي از اين سيستم مكمل را مي توان در بعضي خانه هاي نوساز محله صفاييه يزد و ساختمان هاي مسكوني كاركنان راه آهن اين شهر مشاهده نمود. البته در موارد بسياري بادگير هاي جديد در خانه هاي نوساز اين شهر تنها جنبه تزييني دارد و اگر بادگير صرفاً جنبه سمبليك و نمادين داشته باشد و عاري از هرگونه عملكردي باشد، اين يادگار با ارزش به تدريج از سيماي بافت قديم و جديد شهر هاي ايران حذف خواهد شد.

 

منابع:                                                                                       

(1) پيرنيا محمد كريم، مجموعه سخنراني ها در دفتر حفاظت آثار باستاني تهران، سال 1365

 

 

 

بادگيرها از لحاظ شكل بيروني چند دسته هستند :                    

يك جناحي: ساده‌ترين نوع بادگير يك جناحي است و بسيار كوچك و محقر بر فراز محفظه‌اي، مانند سوراخ بخاري در پشت بام ساخته مي‌شود در اين روش براي پرهيز از گزند گردبادها و طوفان‌هاي سنگين، بادگير را فقط در جهت بادهاي خنك و نسيم‌هاي مطبوع مي‌سازند و جبهه‌هاي ديگر آن را مي‌بندند. در برخي موارد بادگيرهاي يك طرفه را پشت به بادهاي شديد و آزاردهنده مي‌سازند و در واقع اين بادگير عملكرد تهويه و تخليه هوا را انجام مي‌دهد.
ابعاد آن نسبت به ساير انواع كوچك‌تر و شكل آن اوليه‌تر است. اين مسير مورب (كه در بالاي بام ديده مي‌شود) پس از اتصال به كانال عمودي داخل ديوار و پنجره خروجي داخل ساختمان مانند بخاري در يك ضلع اتاق قرار مي‌گيرد و تهويه را انجام مي‌دهد. اين نمونه بيشتر در منطقه سيستان و قسمتي از شهرستان بم ديده مي‌شود.

 badger (8)

دو طرفه:نوع دو طرفه كه داراي دو وجه روبه‌روي يكديگر و با پنجره‌هاي بلند و باريك بدون حفاظ ساخته مي‌شود و در قسمت داخلي ساختمان به شكل يك يا دو حفره در طاقچه ديده مي‌شود. اين نمونه در سيرجان و به ندرت در كرمان ديده مي‌شود.

badger (9)

سه جناحي:بادگير نوع سوم سه جناحي است و دو نوع دارد، سه جناحي متصل و سه جناحي منفصل (اشكم دريده) .در اين نمونه مي‌توان به تفكيك از يك يا دو يا سه جبهه استفاده كرد. البته استفاده از اين نوع بادگير نادر است.
چهار طرفه:بادگيرهاي چهار طرفه است كه به شكل كامل و مفصل‌تر از انواع ديگر ساخته شده‌اند و معمولا داخل كانال‌هاي آن با تيغه‌هايي از آجر يا چوب يا گچ به چند قسمت تقسيم مي‌شوند. در بعضي از نمونه‌ها در زير كانال بادگير حوض به نسبت بزرگ و زيبايي مي‌ساخته‌اند كه هواي خشك و داراي گرد و غبار پس از برخورد با آب با جذب رطوبت خنك و گرد و غبار آن جدا و هواي اتاق (حوضخانه) در گرماي تابستان بسيار مطبوع مي‌شده است. در مناطقي كه امكان ايجاد حوضخانه در طبقه همكف وجود نداشته است آب قنات را در زير زمين جاري و نمايان مي‌كرده‌اند و امتداد كانال بادگير نيز تا روي اين جريان آب ادامه مي‌يافته است. اين فضاها (سرداب‌ها) محل تجمع اهالي خانه در بعد از ظهرهاي تابستان بوده است. اين نمونه در يزد، كرمان و بوشهر و… ديده مي‌شود.
چند وجهي:در شهرستان يزد و برخي قسمت‌هاي مركزي ايران بادگيرهاي چند وجهي (معمولا هشت وجهي و حتي گاهي مدور) معمول است كه نوع پنجم بادگيرها را تشكيل مي‌دهد.
علت ساخت اين گونه بادگيرها وجود بادهاي مطلوبي است كه از هر طرف وزش داشته و تيغه‌هاي كانال مي‌تواند از هر جهت باد را گرفته و به داخل مسير هدايت كند.

 badger (10)

 

چپقي: بادگير چپقي نوع ششم بادگيرهاست كه به جاي فضاي مكعبي شكل خارجي، سازنده از ايجاد چند لوله خم‌دار (زانو مانند) براي حجم خارجي بادگير استفاده كرده است، اما كانال‌ها و قسمت‌هاي داخلي مانند نمونه‌هاي چند طرفه است اين نوع بادگير تنها در سيرجان ديده شده است.

badger (11)

مصالح ساختماني بادگيرها:
مصالح ساختماني بادگيرها را معمولا خشت خام، آجر، گل، گچ و چوب شورونه تشکيل مي‌دهد، چهار بخش عمده بادگير شامل بدنه، قفسه، تيغه‌ها و سقف است.

 

نماسازي بادگيرها:
نماسازي بادگيرها خود از ويژگي‌هاي خاصي برخوردار است و در نهايت ظرافت به وسيله‌ آجركاري و يا گچ‌بري ساخته مي‌شود. در اين جا لازم است از بادگير مضاعف، بادگير دواشكوبه و بادگير حفره‌اي نيز نام برد. در شيراز نيز بادگيرهايي كم و بيش ديده مي‌شود كه به عنوان نمونه مي‌توان از بادگير ارگ و آب انبار كريم‌خان زند ياد كرد.

 badger (12)
بادگير تهويه مطبوع خانه هاي کويري:
بادگير وسيله تهويه مناسبي براي خانه‌ها در قلب كوير محسوب مي‌شود. به طوري كه جريان هواي مطبوع را در اتاق‌ها، تالار و زيرزمين ايجاد مي‌كند. در واقع شهرها و روستاهاي كويري با بادگير نفس مي‌كشند. به همين لحاظ است كه در هر محل، جهت بادگير را در سمتي مي‌سازند كه مناسب‌ترين جريان هوايي منطقه را جذب كند. به عنوان مثال در سراسر منطقه اردكان جهت بادگير را رو به شمال درست مي‌كنند تا هواي شمال را به داخل خانه بكشاند. براي همين پشت بادگير را در جهت باز «قبله» مي‌سازند كه همراه با گرد و خاك است. كار اصلي بادگير در دو بخش خلاصه مي‌شود؛ يكي آن كه هواي دلپذير و مطبوع را به قسمت زير هدايت مي‌كند به طوري كه هوا به محض اينكه به چشمه‌هاي بادگير مي‌وزد به دليل وضعيت ويژه چشمه‌هاي بادگير، باد با سرعت هر چه تمام‌تر به پايين كشيده مي‌شود.

كار دوم اين است كه جهت ديگر بادگير هواي گرم و آلوده را به بيرون مي‌فرستد يعني در واقع كار مكش را انجام مي‌دهد. در مسير بعضي بادگيرها كه به سرداب راه پيدا مي‌كند، طاقچه‌ يا گنجه‌اي در دل ديوار تعبيه مي‌كنند و در چوبي بر آن مي‌گذارند تا بتوانند باد را كنترل كنند. به اين معني در زمستان در گنجه را مي‌بندند تا ارتباط فضاي داخل و خارج اتاق را قطع كند.
اين گنجه‌ها در اتاق‌ها، كار يخچال امروزي را انجام مي‌دهند. به طوري كه گوشت و ماست و پنير و غذاي شب مانده را در گنجه مي‌گذارند و در آن را مي‌بندند تا آن مواد از هواي گرم فضاي داخل و دسترسي حيوانات خانگي در امان باشد. در «عقدا»(يکي از شهرهاي کوچک اطراف يزد) به اين گنجه‌هاي ديواري اصطلاحا “گمبيچه” مي گويند..

 

ارتباط بادگيرها با آب و هواي منطقه:
وجود بادگير با آب و هواي هر منطقه در رابطه مستقيم است. به طوري كه هر چه شدت گرماي هوا كاسته شود به همان ميزان از تعداد بادگيرها كاسته مي شود. به عنوان مثال در روستاي كوهستاني «طرزجان» و «ده بالا»(هر دو از روستاهاي کوچک اطراف يزد با آب و هوايي کوهستاني و ييلاقي هستند.) كه هواي آن خنك است، بادگير براي اهالي معنا و مفهومي ندارد در حالي كه در «ميبد» كه داراي آب و هواي گرم و خشك است مي‌توان گفت كه بيشتر خانه ها بادگير دارند.
ارتباط بادگير در خانه و تعين و تشخص صاحب خانه:
شايد بتوان گفت ، وجود بادگير در هر خانه معرف تعيّن و تشخّص افراد آن خانه است. بزرگي و كوچكي بادگير با موقعيت اقتصادي صاحب خانه ارتباط دارد. به گونه‌اي كه وقتي وارد يك روستاي كويري مي‌شويم با نگاهي گذرا به وضعيت بادگيرها مي‌توانيم موقعيت اقتصادي هر خانوار را روشن كنيم. زيرا كه خانه‌هاي فقيرنشين بادگير ندارند. بعضي از آنان كه بادگير دارند مصالح عمده بادگير خشت و گل، يك طرفه و حتي تعداد چشمه‌هاي آن بسيار كم است. در حالي كه مصالح بادگير ثروتمندان بيشتر خشت و آجر چند طرفه و با تزييناتي همراه است. بيشتر بادگيرها يك طبقه است. فقط چند بادگير در سراسر يزد ديده شد كه دو يا سه طبقه است..
عده‌اي مي‌گويند‌ ساختن بادگير دو طبقه يك نوع هنر معماري است زيرا ساختن آن كار هر معماري نيست.
بادگيرها و تناسب و زيبايي در معماري شهري:
در تفت يك بادگير سه طبقه كه از نظر معماري بسيار ارزنده است مورد بررسي قرار گرفته است. اين بادگير به عنوان نوعي تفاخر به حساب مي‌آيد. از طرفي بادگير سه طبقه در تلطيف هواي خانه بسيار موثر است. به شکلي كه باد در هر سمت و ارتفاعي جريان دارد به راحتي به وسيله چشمه‌هاي يكي از طبقات بادگير به داخل كشانده مي‌شود. بلندترين و زيباترين بادگير باغ دولت‌آباد يزد با ارتفاع 33 متر و 80 سانتي‌متر است كه تاريخ بناي آن به زمان كريم‌خان زند مي‌رسد. حسن اين بادگير در دو قسمت خلاصه مي‌شود؛ زمينه بادگير هشت ضلعي و طبيعي است كه باد در هر جهت و طرفي كه جريان پيدا كند به راحتي و با سرعت هر چه بيشتر به قسمت زير هدايت مي‌شود. در قسمت دوم در زير بادگير حوضي است كه در ميان‌ آن فواره سنگي تعبيه شده است به طوري كه وقتي باد به سطح آب مي‌وزد هواي خنك و مطبوعي ايجاد مي‌كند.
بادگير را گذشته از خانه‌هاي مسكوني براي خانه‌ باغات و مساجد و خنك نگاه داشتن آب در آب‌انبارها مي‌سازند..
:منبع

بادگير و خيشخان(محمد كريم پير نيا) (1)

 

 

انواع بادگير. بادگيرها را برحسب چند عامل مي توان تقسيم بندي و بررسي کرد:

1( شکل برشِ ميله : يا بدنة بادگيرها به اشکال مربع و مستطيل و هشت ضلعي ساخته مي شود. بدنة چهارگوش و هشت گوش بيشتر مناسب مناطقي است که در آنها بادهاي ملايم و متنوع مي وزد و امکانِ گرفتن باد از جهات مختلف وجود دارد. بدنه هاي مستطيل نيز مناسب ناحيه هايي است که جهت وزش باد در فصل گرما از يک سو و به طور معمول از شمالِشرقي به جنوبِ غربي است . بدين دليل ، دراين گونه مناطق ميله را مستطيل مي سازند تا دهانه اي که باد را مستقيماً مي گيرد، سطح تماس بيشتري داشته باشد.

2( تعداد و انواع دهانه : بادگيرها برحسب تعداد دهانه به دو دستة کلّي يک دهانه و چهاردهانه تقسيم مي شوند. بادگيرهاي يک دهانه خود به سه نوع تقسيم مي شوند: الف) در منطقه هايي که غالباً در آنها گردباد و طوفانهاي شديد مي وزد، بادگيرها را يک دهانه مي سازند وبه طور معمول دهانه روبه کوهستان و اغلب به سوي شمال شرقي است و سقف آنها را براي مقاومت در برابر گردباد، به صورت خرپُشته مي سازند؛ ب) در کرانه هاي خليج فارس بادگيرها يک دهانه و خرطومي شکل است . دهانه پشت به درياست و بادِمرطوب برخاسته از دريا را درون بنا به جريان مي اندازد و هواي داخل را سبک مي کند. در بندرعباس در چند مورد کوشيده اند تا با کندن چاهِ آب در زير اين بادگيرهاي مکنده ، هواي خنک چاه را بالا بياورند و فضاي داخل را بيشتر قابل تحمل کنند؛ ج) روي خانه ها و آب انبارهاي بعضي از شهرها چون تهران و کاشان بادگيرهاي «مضاعف » هست . تعداد آنها بسته به بزرگي آب انبارها، گاهي به شش مي رسد. دهانه هاي اين بادگيرها روبه جهات مختلف است و از هرطرف که باد بوزد، به داخل آب انبار کشيده مي شود و از بادگير يا بادگيرهاي ديگر هواي داخل به بيرون رانده و جريان برقرار مي شود. بنابراين ، يک ميله يا دو ميله کار بادگير را مي کند و ميله يا ميله هاي ديگر کار هواکش را. معماران ، اين گونه بادگيرها را «بده و بستان » مي نامند. بادگيرهاي چهاردهانه ، بيشتر در شهرهاي مرکزي و حاشية کوير ديده مي شود و گذشته از کاربرد اصلي آنها که خنک کردن داخل بناست ، به زيبايي و جلوة فضاي عمومي معماري شهر نيز مي افزايد. در ميناب و قشم نيز چند بادگير چهاردهانه و هشت تَرْک هست که تقسيمات داخل ميله کارِ بادگير و هواکش را همزمان انجام مي دهد و هوا را از داخل بنا يا آب انبارها به جريان مي اندازد. با آنکه بادگيرهاي مضاعف قدرت زيادي دارند، گاهي بر روي بناهاي بزرگ ، بويژه آب انبارهاي حجيم ، از يک تا شش بادگير چهاردهانه ساخته مي شود (نمونة آن آب انبار شش بادگيرة يزد است).
بیشتر بدانیم :
  _ تعداد اشکوب : بادگير دو اشکوبه يکي از انواع بادگيرهاي ايراني است . اين نوع بادگير حجيم است و در منطقه هايي ساخته شده که در آنجا سطح وزش باد متغيراست . براي آنکه بتوانند از بادِ منطقه که گاه بالاتر يا پايينتر مي وزد بهره بجويند، دو بادگير را روي هم و بادگير زيرين را با سطح بزرگتر و بادگير بالايي را با سطح کوچکتر ساخته اند (نمونه آن در يزد و ابرقو وجود دارد).

  _ ساختمان داخل ميله : براي کشاندن بادِ خوش به درون و راندن هواي گرم و آلوده به بيرون ، داخل ميله را با تيغه ها و پرّه هاي آجري مورب تقسيم مي کنند. باد پس از ورود از يکي از دهانه ها بر اثر برخورد با ديواره و پرّه هاي واقع در مسير آن دهانه به پايين کشيده مي شود. بر اثر ورود باد، هواي آلوده و گرم از طريق شبکه هاي ديگرِ بادگير، که پشت به جهت وزش باد دارند، به بالا و بيرون مي رود.

  _ تيغه و دريچة بادگير: معمولاً در دهانة بادگيرها تيغه هايي عمودي به موازات يکديگر قرار دارد که به گونه اي زيبا آنها را شکل داده وتزيين کرده اند. نقش اصلي و فني اين تيغه ها تنظيم فشار باد است . انتهاي بالاي ميلة بادگير، روي بامِ بنا يا کنارِ بدنة ديوار قرار دارد و در داخل فضاهاي مسکوني ، ديوارة مشبکي از کاشي يا چوب جلو دهانه نصب شده است تا به زيبايي داخل بنا لطمه نزند. گاه نيز در اين محل چيزي شبيه پنجره قرار مي دهند که مي توان آن را باز و بسته کرد. در سقف شاه نشين بناهاي بزرگي که بادگيرهاي دو اشکوبه دارد، زير هر يک از مَجراهاي بادگير، دريچه اي چهارگوش قرار مي دهند که مي توان آن راباز و بسته کرد.

_ تعيين بلندي ميلة بادگير: تعيين بلندي ميلة بادگير و محل دهانه هاي آن از نظر فني اهميت فراوان دارد. معماران بادگير از نردبانهاي دو طرفه بالا مي روند و از برخورد باد به لاله هاي گوشِ خود و با تجربه اي که در اين کار دارند، ارتفاع مطلوب و مطبوع باد و براساس آن ، بلندي ميله و محل دهانه ها و ارتفاع آن را طوري تعيين مي کنند که بتوان از بيشترين و بهترين بازده بهره مند شد.
شيوه ساختن بادگير :

معماران محلي براي ساختن بادگير از پشت بام خانه و از جايي که مشرف به اتاق کوچکي است که براي بادگير اختصاص داده اند با خشت يا آجر، تنوره بادگير را با مقطع مستطيل مي چينند تا به ارتفاع معيني برسد.سپس بالاي اين تنوره ها چهارديواره را در دو چوب به شکل ضربدري«×» مي گذارند. به گونه اي که دو سمت هر چوب دردو زاويه ي مقطع قرار بگيرد و سپس ديوار هاي سمت شرق و غرب و جنوب بادگير را دو تاپنج و دو دهم متر بالا مي آورند. سپس درقسمت شمال که رو به باد «اصفهاني» است با نيم خشت يا آجر نيمه به عرض شش سانتيمتر،روي تنور را تا ا رتفاع معيني مي چينند. ارتفاع اين تيغه ها 40 سانتيمتر بلندتر ازساير ديوارها است اين تيغه ها را «پايه» مي نامند که نوعي باد شکن محسوب مي شوند واز لحاظ معماري هم فوايدي دارد.به عنوان مثال به نماي بادگير جلوۀ خاصي مي بخشد و موجب استحکام ساختمان بادگير مي شود، زيرااردکان و ميبد و اطراف آنها گاهي اوقات گرد بادگير را در سمت جنوب و مشرق به کوچه مي سازند طبيعي است در صورت نبودن وجود پايه، به ويژه در گذشته دور که تا حدي ناامني در منطقه وجود داشت سارقين از راه منفذ بادگير به داخل منازل راه پيدا ميکردند.عرض بين دو تيغه را در اصطلاح “چشمه” مي نامند. بين 40 تا 60 سانتيمتر است. تعداد چشمه اي هر بادگير بستگي به عرض اتاق دارد. به طوري که براي اتاق عرض بين سه و پنج وهفت متر به ترتيب پنج و هفت و يازده چشمه مي گذارند. در اين منطقه تعداد چشمه ها جفت نيست. زيرا براي صاحب آن خوش يمن نيست به گفته خودشان آمد ندارد. عمق هر بادگير يک تا دو و نيم متر است گاه براي استحکام بيشتر بادگير به اندازه هر نيم متر چوبي در ميان ديواره هاي بادگيرکار مي گذارند.بام بادگير را به شکل خرپشته در مي آورند تا در کشاندن هواي مطبوع يا در بيرون کردن هواي گرم و آلوده کمک کند. بعد روي پشت بام بادگير را به قطر سه سانتيمتر با نيمچه کاه تخت مي کنند سپس دو يا سه رگه آجر در لبه هاي بام آن کار مي گذارند.به طوري که چيدن آجرها به اين ترتيب علاوه بر استحکام بادگير به زيبايي ظاهري آن نيز مي افزايد. گاهي اوقات کف پشت بام را کاه گل مي کنند سپس يک رديف آجر روي آن مي چينند. فاصله بين آجرها را با گچ و خاک بندکشي ميكنند بعضي ازافراد که امکان مالي بيشتري دارند روي ديواره چشمه هايي بادگير را گچگيري مي کنند. تعداد چشمه هاي هر بادگير با بزرگي بادگير ارتباط مستقيمي دارد. از طرفي تعداد چشمه هاي هر طرف بادگير با شدت باد همان طرف ودر مجموع باد هواي هر منطقه ارتباط دارد.
انواع بادگير بر سه نوع بادگيراردکاني، بادگير کرماني و بادگير يزدي است. که بادگير اردکاني بيشتر در منطقه اردکان ديده مي شود و جهت بادگير رو به باد اصفهاني است. از سمت غرب و شرق و جنوب منفذ ندارد. بناي اين نوع بادگير به نسبت ساير انواع بادگير تا حدي ساده و از لحاظ اقتصادي هم مقرون به صرفه است.به همين لحاظ ممکن است که براي هر اتاقي يک بادگير ساخته شود اما بادگير کرماني ساده و کوچک است و به خانه خانواده هاي متوسط رو به پايين اختصاص دارد. هر بنايي مي تواند اين بادگيرها را بسازد. مصالح اصلي آن بيشتر خشت و گل است. از آنجا که اين نوع بادگيرهادوطرفه هستنند، بادگير دوقلو نيز ناميده مي شوند. بادگيرهاي دو قلو را در مسيربادهاي شناخته شده مي سازند. کار اين نوع بادگيرها تا حدودي نسبت به بادگير هاي اردکاني دقيقتر ايده آل تر است زيرا فشار باد به يک جهت موجب تخليه سريع هواي گرم وآلوده طرف ديگر مي شود.

badger (13)
بادگير بيشتر آب انبارها را نيز به شکل بادگير کرماني درست مي کنند تا از يک سمت آن هواي خوش ومطبوع به آب برسد و از طرف ديگرش هواي گرم به بيرون برود. بادگير يزدي از ساير انواع بادگيرها بزرگتر است و چهار طرفه ساخته مي شود به همين لحاظ اين بادگير را در بعضي جاها بادگير «چهار طرفه» يا «چهارسو » مي نامند البته ساختمان آن از لحاظ معماري از ساير انواع بادگيرها مشکل تر وپيچيده تر است. به همين دليل مي توان آن را نوع برجسته اي از پديده هاي هنر معماري به حساب آورد. ارتفاع آن به طور معمولاٌ زياد است و ميزان ارتفاع بادگير از پشت بامخانه و نوع چشمه هاي هر سمت بادگير ارتباط مستقيم با اوضاع جوي منطقه دارد، اين نوع بادگير ويژه ثروتمند و گاهي نيز در خانه هاي افراد متوسط روستايي و شهري ساخته شده است.

نوشته شده توسط رسول صالحی پور

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*