09215815315 info@fanoo3.com

مجموعه کاخ گلستان

معمارانه دانستنی های معماری مجموعه کاخ گلستان

دانستنی های معماری

مجموعه کاخ گلستان

ارسال شده توسط رسول صالحی پور

مجموعه کاخ گلستان، یادگاری به جای مانده از ارگ تاریخی تهران محل اقامت شاهان سلسله قاجار و از زیباترین و کهنترین بناهای پایتخت دویست ساله ایران می باشد. این بنا روزگاری همانند نگینی در میان این ارگ می درخشید .

سابقه تاریخی ارگ سلطنتی که محدوده مکانی تاریخی آن را در شمال خیابان و میدان امام خمینی (سپه) در سمت غرب خیابان خیام ،در شرق خیابان ناصر خسرو و در جنوب خیابان پانزده خرداد و میدان ارگ تشکیل می دهد، به روزگار صفویه باز می گردد .

شاه طهماسب اول صفوی (930-984) نخستین پادشاهی بود که در سفرهای خود به قصد زیارت مقبره حضرت عبدالعظیم دستور داد بارویی به طول یک فرسخ به دور قصبه تهران احداث شود. پس از او شاه عباس صفوی در قسمت شمالی حصار طهماسبی چهار باغ و چنارستانی احداث نمود که بعدها دیوار بلندی گرد آن بنا کرده و عمارات مقر سلطنتی را در داخل آن ساخته، ارگ نامیدند .

در اواخر عهد صفوی تهران گاهی مقر موقت در بار شاهان صفوی قرار می گرفت و حتی شاه سلیمان (1077-1105) کاخی در این شهر برای خود بنا نهاد. ولی امروز اثری از بناهای دوره صفوی باقی نمانده است .

کهنترین بناهای موجود در مجموعه گلستان، ایوان تخت مرمر و خلوت کریمخانی متعلق به دوران کریمخان زند است. وی در نبرد های خود بر ضد محمد حسن خان قاجار در سال 1172 تهران را مرکز اردوکشی خود قرار داد و پس از پیروزی در این جنگ در دیوانخانه قدیم تهران که در زمان شاه سلیمان ساخته شده بود بار عام داد و با عنوان وکیل الرعایا حکومت ایران را در دست گرفت .

 

پس از مرگ کریمخان زند در 1193 آغا محمد خان قاجار در 1200 تهران را به پایتختی برگزید، ولی به دلیل لشکر کشیهای دائمی کمتر در مقر حکومت خود به سر می برد، و برای عمارت و آبادانی چندان فرصت نداشت . تا آنکه فتحعلی شاه در سال 1211 بر تخت سلطنت ایران جلوس کرد، از آن زمان به بعد با گسترش دستگاه اداری و تشریفات سلطنتی بناهای متعددی در داخل ارگ تهران عمدتا در زمان فتحعلی شاه و ناصرالدین شاه قاجار احداث شد .

در دوران رضا شاه پهلوی، بخشهای بزرگی از ارگ تهران، از جمله حصار دور آن، سردر باب عالی، ساختمان دفتر  استیفا، نگارخانه، تکیه دولت، نارنجستان، باغ گلشن و ساختمانهای اندرونی تخریب شد. محل سکونت شاه به سعدآباد وسپس در دوران محمد رضا شاه پهلوی به نیاوران منتقل و مجموعه گلستان به محل پذیرایی از میهمانان خارجی تبدیل گردید.پس از انقلاب مجموعه گلستان همچون اغلب عمارات سلطنتی دیگر بصورت موزه در آمد تا همگان بتوانند از آن دیدن کرده و از تماشای زیباییهای حاصل فکر و دست هنرمندان و صنعتگران ایرانی بهره برند .

بخشهای مختلف این مجموعه در حال حاضر عبارت است از:

ایوان تخت مرمر، خلوت کریمخانی، اتاق موزه (تالار سلام) و حوضخانه آن، تالار آینه ، تالار عاج یا سفره خانه ،تالاربرلیان یا سفره خانه،تالاربرلیان یا تشریفات، ساختمان کتابخانه، عمارت شمس العماره، عمارت بادگیر و حوضخانه وسیع آن، تالار الماس، کاخ ابیض، چادر خانه…

goolestan (11)

ایوان تخت مرمر 

روح ظريف هنرمند ایرانی با استعانت از هنرهای معماری، نقاشی، سنگتراشی، کاشی کاری، گچبری، آئينه کاری، خاتم سازی، منبت کاری و مشبك سازی، در وسط کاخهای سلطنتی قديم ومجموعه دلپسند، ترکیبی بديع و بنائی زيبا بوجود آورده كه شايد كمتر بتوان نظیر آنرا در جای ديگر يافت.

ايوان يا تخت جایگاهی است كه مراسم سلام وبارعام طبقات مختلف مردم درمقابل آن برگزار مي شده است

به نظر می‌رسد عمر بعضی از قسمتهای تخت مرمر كه از بناهای دوره زنديه می‌باشد‚از ساير بناهای موجود در كاخ گلستان بيشتر باشد.

در سال 1221 هـ.ق فتحعلی شاه به حجاران وسنگتراشان معروف اصفهانی امركرد تا از سنگ مرمر زرد يزد تختی بسازند تا هميشه در وسط ايوان نصب ومستقر گردد. اين تخت كه از 65 قطعه مرمر بزرگ و كوچك تشكيل يافته،میرزابابای شیرازی نقاشباشی آن را طراحی كرده، و سرپرستی حجاری به عهده استاد محمدابراهيم اصفهانی بوده است.

معماری و تزئينات اين ايوان در دوره فتحعلی شاه وناصرالدين شاه تغييرات زیادی كرد تا به شكل امروزی درآمد.

 goolestan (9) goolestan (10)

اين ايوان در دوره قاجار محل به تخت نشستن پادشاهان وبرگزاری مراسم و اعياد رسمی بود. آخرين مراسم رسمی كه دراين ايوان برگزار شد، تاجگذاری رضاخان در سال 1304 بود.

goolestan (8) goolestan (7)

خلوت کریمخانی

در گوشه شمال غربی محوطه گلستان، ديوار به ديوار تالار سلام، بنایی سر پوشيده وستوندار بصورت ايوان سه دهنه ای وجود دارد كه در مركز آن حوض جوشی ساخته شده و پيشتر از اين آب قنات شاه از ميانه حوض مي جوشيده است. اين قسمت از كاخ گلستان كه جلو خان يا خلوت کریمخانی ناميده ميشود . چنانچه از نامش پيداست ، از بناهای دوره كريمخان زند است و قسمتی از خلوت خانه وی به شمار می آمده است.

اين بنا ظاهرآ در سال1173 هـ.ق احداث گرديده و در زمان ناصرالدين شاه، كه بنای جديد تالار سلام ساخته مي شده است، قسمت اعظم آن تخريب گرديده و امروزه تنها بخشی از آن باقی مانده است. قبلآ ميانه اين بنا حوضی كوچك وجود داشته كه آب قنات شاهی از آب نمای اين حوض بيرون می‌آمده ودر باغ جاری می‌شده.اين بنا خلوت کریم‌خانی نام دارد و در گذشته بخشی از اندرون خانه وی به شمار می‌رفته است.

در اين محل نيز يك تخت مرمرين قرار دارد كه بسيار كوچكتر‌ و ساده‌تر از تخت مرمر اصلی است.معروف است كه ناصرالدين شاه اين گوشه كاخ گلستان را بسيار دوست داشته و اغلب در اين محل خلوت می کرده و قليان می‌كشيده.ضمن آنكه سنگ قبر ناصرالدين شاه بعد از جابه جایی های فراوان سر انجام در همين محل نگاهداری می‌شود.

goolestan (6) goolestan (5)

حوضخانه

پس از سفر فرنگستان بین سالهای 1293تا1298 ه.ق (1254تا 1259 ش) به دستور ناصرالدین شاه قسمتهای شمالی کاخ گلستان شامل تالار موزه (تالار سلام یا تاجگذاری) تالار برلیان و تالار عاج (سفره خانه) بازیرزمین آن که حوضخانه نامیده شد و دیگر ملحقات در دو طبقه تکمیل و احداث گردید.

در ضلع شمالغربی حوضخانه آب نمایی قرار داشت که از قنات مهرگرد سرچشمه می گرفت و یک شاخه آن به حوض محوطه و شاخه دیگر آن به حوض بزرگ وسط سالن منتهی می گردید. حوض در زمان پهلوی اول تخریب و آنجا را بعنوان یکی از سالنهای موزه اختصاص دادند و مسی آب نما به لوله قطوری هدایت گردید که تا سال 1360 قبل از شروع کار مترو جریان داشت.

این مکان که محل استراحت درباریان بود، در زمان پهلوی دوم جهت مراسم جشن و سرور و اعیاد مذهبی مورد بهره برداری قرار گرفت.

معماری داخلی حوضخانه که مربوط به قاجاریه می باشد، تلفیقی از هنر اروپائی و ایرانی می باشد. در سال 1376 ه.ش حوضخانه بعنوان گالری نقاشی های اروپائی افتتاح گردید و در آن برگزیده تابلوهای اهدایی سران اروپایی به پادشاهان قاجار، از جمله آثار بدیع نقاشان مشهوری چون سیمون ون گلدنر و آیوازفسکی بر اساس سیر تاریخی و روابط سیاسی و فرهنگی در معرض دید عموم قرار گرفته است. در سال 1377 ه.ش حوضی کوچک به سبک حوضهای قدیمی به بنا اضافه گردیده است. لازم به ذکر است که اشیائی نظیر ساعت، شمعدان و … نیز داخل موزه قرار دارد، که همه اهدایی می باشند.

goolestan (4) goolestan (3) goolestan (2)

 

عمارت برلیان

در سمت شرقی تالار عاج، چند تالار و اتاق زيبا ومجلل وجوددارد كه سطح كف آنها نسبت به كف تالار عاج وتالارهای ديگر پايين تر است.

       در زمان ناصرالدين شاه بعلت کهنگی وفرسودگی بناهای قدیمی ارگ، اغلب آنها را ويران ميكردند و به جايشان ساختمانهای جدیدی می ساختند.

       در اين زمان عمارت بلور که از بناهای دوران فتحعلیشاه شمرده می شد را خراب كردند و در جايش عمارت امروزی رابنا نمودند. اين عمارت درزمان پهلوی برای برگزاری جلسات رسمی با سران دول خارجی ومراسم تشريفات مورداستفاده قرار ميگرفت. چون بسال 1318 ه.ق در زمان سلطنت مظفرالدین شاه در بنیاد ساختمان تالار شکستی افتاده بود، در ساختمان آن تعمیرات فراوانی صورت گرفت و بر تزئینات و شکوهش افزودند که این موضوع از مضمون اشعار کتیبه سنگی بیضی شکلی که در جبهه نمای تالار حک و نصب گردیده است بدست می آید.

يك نقاشی رنگ روغن زيبا از آثار یحیی خان صنيع الملك غفاری،به سال 1305 ه.ق تزيينات اين اطاق را قبل از بازسازی نشان می دهد. اين بازسازی توسط مظفرالدين شاه انجام شد.

goolestan (1)

 

نوشته شده توسط رسول صالحی پور

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*