09215815315 info@fanoo3.com

ويژگي هاي خانه‌هاي قديمي

معمارانه دانستنی های معماری ويژگي هاي خانه‌هاي قديمي

دانستنی های معماری

ويژگي هاي خانه‌هاي قديمي

ارسال شده توسط رسول صالحی پور

ويژگي هاي خانه‌هاي قديمي

 

از جمله خصوصيات خانه هاي قديمي در بيشتر شهرها مساحت زياد آن است. سبك معماري آنها نيز به اين صورت است كه از دو قسمت اندروني و بيروني بوده است. اين خانه ها از قسمت هاي ذيل تشكيل مي شده اند:

 1- سردر ورودي 2- در ورودي 3- هشتي ورودي 4- راهروي ورودي 5- ايوان ها 6- حياط و اتاقهاي اطراف آن 7- حوض 8- زيرزمين 9- سرويس ها
ورودي :

ورودي خانه معماري خاص خود را براي تامين اهداف و حفظ سنت هاي آن خانه به خدمت مي گيرد.نيازهاي اهل خانه ،سبك زندگي،فرهنگ،مسائل و مهارت هاي فني همگي در شكل نهايي معماري مؤثرند.ماهيت جامعه نيز در، به ويژه آن چه در رفتار آن جامعه
جلوه ميابد،اغلب در چگونگي طراحي و بكارگيري فضاهاي ساختمان هاي جامعه بازتاب ميابد.انسان همواره با محيط پيرامونش نوعي ارتباط كاركردي و معنوي برقرار مي كند.در ميان آثار تاريخي،مكان هايي يافت ميشوند كه با تركيب نقشه هاي ماهرانه و تزئينات،چنان كيفيت بديعي از فضاي موجود آفريده اند كه مفهوم و اهميتي فراتر از كاركرد محض آن فضا به دست مي دهند.
فضاي ورودي خود بخشي از توالي فضاهاي به هم پيوسته و مرتبط كل خانه است.هنگام ورود به ساختمان در و جلوي خانه هم مانعي براي ورود به خانه محسوب مي شوند، هم محلي هستند براي خوش آمدگويي به ميهمانان نيمه آشنا. اين فضا براي تازه واردان به مثابه ورودي انتظار به كار مي رود كه ساكنان خانه برخي تعارفات معمول را در آن جا انجام مي دهند و عابران نيز گه گاه براي رفع خستگي و استفاده از سايه آن توقفي كوتاه دارند.ورودي هم چنان پلي است ميان حريم خانه ،خيابان و محله. محلي است كه ساكنان خانه با تزئين آن ،در واقع سليقه شخصي واهميت و موقعيت خود را در جامعه نشان مي دهند. اين ويژگي به ساختمان يك هويت عميق معماري مي بخشد. در زير، برخي اصولي كه بايد در طراحي ورودي ساختمان هاي سنتي رعايت مي شد،آورده مي شود :
-حريم خانه حفظ شود.
-اجازه ورود طي فرايندي تدريجي انجام پذيرد.
-فرايند ورود بيانگر تواضع باشد.
-كنترل ورود، غير مستقيم باشد.
-نماي خانه در محله متمايز باشد.
   

 

ent2ent1

 

ent6ent 3
هشتي :

بلافاصله پس از ورودي قرار دارد و اغلب به شكل هشت ضلعي يا نيمه هشت ضلعي يا بيشتر مواقع چهار گوش است. هشتي داراي سقفي كوتاه و يك منفذ كوچك نور در سقف گنبدي شكل آن است.اين مكان، دسترسي به راهروهاي داخلي خانه را ممكن مي سازد.اندازه هشتي بستگي به تمكن مالي مالك خانه داشت. در خانه هاي بزرگ ،اندروني و اقامت گاه هاي خدمتكاران نيز به هشتي راه داشتند و اغلب براي جدا سازي اقايان و خانم ها دو قسمتي ساخته مي شد. هشتي براي انشعاب قسمت هاي مختلف خانه و گاه براي دسترسي به چند خانه ساخته مي شد.

hashti1hashti
دالان :

مسير غير مستقيم از هشتي به حياط كه راهروي باريكي بود كه با پيچ و خم وارد شونده را از هشتي به حياط خانه هدايت مي كرد. پيچ و خم دالان براي رعايت حريم خصوصي خانه بود تا عابر نتواند سريعاً فعاليت هاي جاري در حياط را متوجه بشود.

 

dalan
حياط :

حياط مركزي همراه با ايوان در هر سمت، ويژگي بود كه ازگذشته هاي دور در معماري ايراني حضور داشت. حياط همواره معطوف به درون بود. در محوطه باستاني قومس ،قلعه اي پارتي يافت شده است كه متعلق به سال هاي آخر دوران مسيحيت بود و حياطي با طاق هاي نقاشي شده و محصور داشت. ابعاد حياط را تعداد و عملكرد فضاهاي اطراف آن تعيين مي كنند.هر حياط معمولا يك حوض و چند باغچه دارد كه بسته به شرايط مختلف محلي نظير آب و هوا و عوامل فرهنگي اشكال متفاوتي ميابد. شكل و اندازه حوض متنوع و بيشتر مستطيل بود. حياط محلي براي برگزاري مراسم مختلف نظير مراسم مذهبي ،عروسي و تجمع اقوام بود.معمولا چهارگوش بود و حوض كوچكي در ميان آن قرار داشت و در امتداد آن دو باغچه گل متقارن در برابر يكديگر جلوه مي كردند . سازماندهي فضاهاي محصور حياط به گونه اي بود كه با تغييرات فصلي و كاركرد هاي مختلف اتاق هاي مجاور متناسب باشد . تركيب بندي حياط در خانه هاي سنتي اساسا همگون با تنوع ضرورت هاي فيزيكي و معنوي بود . اين ضرورت ها ارتباط بين بخش هاي خصوصي و عمومي را نيز توضيح مي دهد و بر اساس همين ضرورت ها بود كه چند نوع حياط پديد آمد.

الف ) نارنجستاني :

اين نوع حياط نسبتا كوچك است و در زمستان براي جلوگيري از يخ زدگي درختان مركبات پوشانده مي شود.در ميان اين حياط حوض مربع يا هشت ضلعي اي قرار دارد. دو يا چهار وجه حوض با درختان مركبات (بيشتر پرتقال) تزئين مي شد.
ب )حياط بيروني (حياط مردانه) :

اين حياط متوسط و به شكل مربع يا مستطيل است و در وسط آن حوض دايره اي، هشت ضلعي يا ستاره اي قرار دارد. اين حوض ها نيز از چهار وجه با باغچه هاي گل و درختان كوچك تزئين مي شدند . از ويژگي هاي اين حياط آن است كه محلي نيمه خصوصي دانسته مي شد و به ميهمانان و غير وابستگان اختصاص داشت . مهم ترين استفاده عمومي اين نوع حياط اين بود كه از ارتباط آن با حياط هاي ديگر در مواقع خاص و بويژه براي مراسم مذهبي به شكل حسينيه استفاده مي شد.
ج )حياط اندروني :
اين حياط اساسا بزرگ است و تناسبات آن هماهنگ با اتاق هايي است كه پيرامونش قرار دارند. بزرگي اين حياط گاهي قياس پذير با باغ است . اين حياط مستطيلي شكل حوض درازي با دو باغچه در مجاورت و به موازات دو وجه آن دارد اندروني منحصر به خانواده بود و كسي حق ورود به آن را نداشت . اين نوع حياط از خصوصي ترين حياط هاي سنتي به شمار مي رود.
جهت نور خورشيد :

جهت خانه تابع زاويه نور خورشيد و قبله است . هر وجه خانه براي فصل خاصي از سال مناسب بود و عناصري مانند تالار ، بادگير ، پنج دري ،سه دري و ارسي در شمار راه حل ها بوده اند.
حياط پايين تر از سطح خيابان است و ديوارهاي بلند آن را احاطه مي كنند. حياط در محور شمالي – جنوبي بهترين موقعيت را براي گرفتن نور خورشيد دارد تا در روزهاي گرم تابستان از سايه و در زمستان از گرماي خورشيد برخوردار باشد. نوع درختان و گياهان نيز به موقعيت فرهنگي و جغرافيايي خانه بستگي دارد .رايج ترين درختاني كه در گذشته كاشته مي شدند خرمالو، انار و انجير بوده اند.گل سرخ و ياس رايج ترين گل هايي بودند كه در باغچه هاي مستطيل شكل كاشته مي شدند اين باغچه خود به سه قسمت تقسيم مي شد ؛يك مربع در وسط و دو مستطيل در كنار. قسمت مربع شكل وسطي براي كاشت درختان انار و انجير بود و مستطيل هاي كناري با بوته هاي گل سرخ آراسته مي شد.
سطح حياط در خانه هاي سنتي اغلب پايين تر از اقامتگاه اصلي است و خانه ها نيز معمولا بيش از يك طبقه دارند. سطح كف خانه معمولا بالاتر از خيابان است و سطح خيابان نيز از حياط بالاتر است.ازاين روحياتط درپائين ترين سطح قرارداردكه اين حالت استفاده ازمجراي آب راآسانترمي كند .

ايوان :
محوطه اي پوشيده كه حياط رابه اتاقهاي پيرامون وصل مي كند.
تالاربادگير:
مكاني براي تجمعات عمومي ، مراسم مذهبي واقامت درتابستان
سه دري :
اتاقي بادرسه لنگه كه نقش اتاق نشيمن ياخواب ياصرف غذادرفصول بهار، پائيزوبويژه زمستان راايفامي كند.
درپشت اين اتاقها، اتاقهاي ديگري مانندآشپزخانه ، انبار، دالان وانبارغلعه قراردارد.

3dari11
پنج دري :
اتاقي كه درنقش اتاق پذيرايي ، ناهارخوريواتاق تجمعات دربهار، پائيزوبويژه زمستان به خدمت گرفته مي شد.

5dari
ارسي (اتاق رسمي ) :
اين اتاق براي مراسم خاص ، تجمعات مهم وميهماني هاي رسمي بود.ازاين اتاق بيشتردربهار، پائيزوزمستان استفاده مي شد.
تنبي :
اتاقي بين تالار و بادگير براي استراحت وخواب درروزهاي گرم تابستان .

تختگاه :
فضايي براي استراحت درتابستان . مشخصه هراتاق ونماي سردرآن روبه حياط ومتاثرازتوازن زاويه تابش خورشيدوعملكردفصلي آن اتاق است . براي مثال كاركردهاي اتاقهاي پيرامون حياط عبارتنداز :
تالار:براي مقاصدعمومي ومراسم مذهبي .
بالاخانه : براي استراحت ومطالعه درتابستان، پائيزوزمستان .
گوشواره :براي خواب ، حجله خانه ، خلوت وكتابخانه .
كرسي خانه : بدون پنجره ودركناراتاق زمستاني ومخصوص استفاده ازكرسي .
پستو: انباري ، فضاي انباري بويژه براي رختخواب ولباس .
فضاهاي خانه ي سنتي هم بصورت عمودي وهم افقي سازماندهي مي شود.
درسطح افقي اين طراحي براسا س سلسله مراتب حريم خصوصي ازبيرون خانه تافضاهاي داخلي خانه وهمچنين تنوع درجات قوت نوروتاريكي است كه منتهي به مركزحياط مي شود.

سازماندهي اتاقها:

درخانه هاي سنتي كف اتاقهابالاتر ازسطح حياط بودواين موضوع نشان ازاهميت واحترام اتاق دارد. همه بايدپيش ازورودكفشهاي خودرادرمي آوردند. درتابستان كف اتاقها ازنفوذآب به داخل جلوگيري مي كرد. كف اتاقها باآجرهاي مربع 20سانتيمتري فرش مي شد وسط ديواراتاقهارابراي طاقچه وقراردادن اشياوآرايه ها خالي مي كردند. ديوارهاباگچ اندودمي شدودرهاچوبي بود. بالاي درهااغلب باقاب وشيشه هاي رنگي تزئين مي شد.
دربسياري ازخانه هااتاقهاي مجاورمستقيما” به يكديگرراه ندارندوراهرويي بازيك ياتختگاه فاصله بين آن دوراپرمي كند. ازاين رواتاقهاي مجاوربه دوصورت كنارهم قرارمي گيرند:
اتاق 1- راهرو- اتاق 2
اتاق 1- ايوان – اتاق 2
اين تمايز درچگونگي قرارگرفتن اتاقهاي پيرامون حياط وپشت نماي سردرثابت هريك ازگوشه هادرهردوطبقه همسطح وبالاتنوع ايجادمي كند.
سلسله مراتب دربافت سنتي هنگامي ايجادمي شود كه يك اختلاف محيطي به طورخودبه خودبين دوفضاوجودداشته باشد. نمونه اي ازاين گونه سلسله مراتب هارابه خوبي مي توان درمحله عودلاجان درجنوب تهران مشاهده كرد . دراين محله ، عمومي ترين ناحيه بازار به خصوصي ترين محل درقلب يك خانه متصل شده است . البته ازطريق يك سلسله فضاهاي سازمان يافته .
يك مسيرازاين سلسله مراتب ، ازخارج به داخل حياط وازانجا به اتاقهاي خصوصي وازمسيرتختگاه تاآستانه دروسرانجام به تمام اتاقهاراه مي يابد.
• مسيرديگري نيز ازحياط به راهروازانجا به آستانه درودرنهايت به اتاق مي رسد.
فضاهاي دسته اول :

حياط : هسته مركزي خانه است ودرمركز محورتقارن خانه قراردارد. بدون اشراف ودرون گراوبدون دراست .
اتاق : فضايي است درمجاورت حياط وباوجودانكه مستقل است امابراي استفاده ازنور، آب وهواوچشم انداز به حياط وابسته است
.
فضاهاي دسته دوم :

اتاقهاي بالا : پس ازفضاهايي نظيرهشتي وآشپزخانه قراردارند. طراحي مستقل دارندوبدون اشراف هستند. درمركز واقع شده وازطريق سوراخي دروسط سقفهاي گنبديشان هم ازنور وهم ازهوابرخوردارهستند.
آشپزخانه : معمولا” مربع يامستطيل است نزديك اب انبار وچاه آب ( براي استفاده راحتترازذخيره اب سالم ) قراردارد.درون اشپزخانه محوطه اي براي پخت وپز ، ذخيره چوب وكنده درخت وتنورپخت نان ودردرون ديوارآن طاقچه هايي براي قراردادن ابزارآشپزي وغذا تعبيه مي شد.
آبريزگاه ( توالت ) : اين محل درسطح پايينتري قرارمي گرفت ، پايينترازسطح اتاقهاودرگوشه حياط بادري هميشه بسته .
حمام : اين محل نيز به دودليل درسطح پائين قرارمي گرفت : نخست سهولت دراستفاده از آب وزهكشي آن . دوم گرماي آن . حمام به دوبخش تقسيم مي شد: يكي براي تعويض لباس ( سربينه ) وديگري براي شستشو( گرمخانه )

تالار:
اين عنصر عموماً فضائي بود با تزئينات بسيار زيبا و پركار كه در كنار اتاق هاي ساده زندگي در خانه هاي سنتي كاملاً مشهود بود. تالار با گچبري، آئينه كاري، نقاشي روي گچ، مقرنس و با نقاشي روي چوب تزئين مي شدند. جبهه رو به حياط تالار با ارسي هاي 5 دري يا 7 دري به حياط خانه مربوط مي شدند. تالار براي پذيرايي از مهمانان محترم و مخصوص مورد استفاده قرار مي گرفت.

نشيمن:
نشيمن،‌ اتاق هائي بود كه از تالار اهميت كمتري داشتند و از اتاق هاي ساده مهمتر بودند نشيمن، محل تجمع افراد خانواده ومهمانهاي بسيار نزديك به حساب مي آمد اين عناصر از نظر تزئينات بسيار ساده بودند.
فضاهاي خدماتي اعم از آشپزخانه (مطبخ)،‌ انبار و دستشويي در تمامي خانه هاي سنتي طراحي مي شدند و عموماً‌ داراي شكل خاص هندسي بودند كه داراي دسترسي مستقيم و نورگيري از حياط نبودند.

نوشته شده توسط رسول صالحی پور

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*